Φόβος της πτήσης: Όσα είδα ως αεροσυνοδός και κατανοώ ως ψυχολόγος

1. Η διπλή ματιά

Για πολλά χρόνια, το αεροπλάνο υπήρξε ο φυσικός χώρος της καθημερινότητάς μου. Μέσα από πολλές ώρες πτήσης, έμαθα να αναγνωρίζω κάθε μεταβολή του ήχου που κάνει το αεροπλάνο, ανάλογα με το στάδιο στο οποίο βρίσκεται η πτήση.

Για εμάς, τα μέλη του πληρώματος, όλοι αυτοί οι ήχοι δεν είναι παρά ο φυσιολογικός παλμός του αεροσκάφους — η έμπρακτη επιβεβαίωση πως κάθε σύστημα λειτουργεί με αρμονία και απόλυτη ακρίβεια.

Την ίδια ακριβώς στιγμή, ωστόσο, παρατηρώντας κάποια από τα βλέμματα των επιβατών στα καθίσματα, έβλεπα πώς οι ίδιοι αυτοί ήχοι δημιουργούσαν μια αβάσταχτη αγωνία και ένα ερωτηματικό… Ένας υπόκωφος μηχανικός θόρυβος που για εμένα σήμαινε απλώς την προετοιμασία για την τελική κάθοδο, για κάποιον άλλο βιωνόταν την ίδια στιγμή ως επικείμενη απειλή.

Σήμερα, μέσα από την ιδιότητα της ψυχολόγου, αυτή η διπλή διαδρομή μού έμαθε κάτι ουσιαστικό: ο φόβος της πτήσης σπάνια αφορά το αεροπλάνο ως μηχανή. Αφορά πρωτίστως τον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος ερμηνεύει το άγνωστο όταν αισθάνεται ότι στερείται τον έλεγχο.

2. Εκλογίκευση του φόβου: Ο μηχανισμός «πάλης ή φυγής» και η σωματοποίηση

Ο φόβος δεν αποτελεί αδυναμία, ελάττωμα ή ένδειξη «δειλίας». Πρόκειται για έναν πανάρχαιο, εξελικτικό μηχανισμό επιβίωσης. Όταν ο εγκέφαλος (και συγκεκριμένα η αμυγδαλή) εκτιμά ότι βρισκόμαστε σε κίνδυνο, ενεργοποιεί αυτόματα το συμπαθητικό νευρικό σύστημα: την αντίδραση «πάλης ή φυγής» (fight-or-flight).

Το παράδοξο μέσα στην καμπίνα ενός αεροπλάνου είναι ότι ο επιβάτης δεν μπορεί ούτε να παλέψει με κάτι απτό ούτε, φυσικά, να διαφύγει. Έτσι, όλη αυτή η βιολογική ενέργεια που εκλύεται στρέφεται προς τα μέσα και εκδηλώνεται με έντονη σωματοποίηση:

• Ταχυκαρδία και αίσθημα παλμών: η καρδιά στέλνει γρήγορα αίμα στους μυς.
• Ρηχή ή γρήγορη αναπνοή (υπεραερισμός): η προσπάθεια πρόσληψης περισσότερου οξυγόνου προκαλεί συχνά ζάλη, μούδιασμα στα άκρα ή σφίξιμο στο στήθος.
• Μυϊκή τάση και εφίδρωση: το σώμα «προετοιμάζεται» να προστατευτεί από σύγκρουση.
• Κοιλιακή δυσφορία: η πέψη αναστέλλεται προσωρινά για εξοικονόμηση ενέργειας.

Εδώ ακριβώς γεννιέται ο φαύλος κύκλος: ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται τα ίδια του τα σωματικά συμπτώματα και σκέφτεται: «Αφού η καρδιά μου χτυπάει τόσο γρήγορα και ζαλίζομαι, άρα κινδυνεύω πραγματικά». Η παρερμηνεία του σώματος έρχεται να τροφοδοτήσει και να γιγαντώσει τον αρχικό φόβο.

3. Το κόστος της αποφυγής: Τα «θέλω» και τα «πρέπει» που μένουν πίσω

Όταν η ώρα της πτήσης πλησιάζει, το άγχος κορυφώνεται και η πιο άμεση και φυσική αντίδραση είναι η αποφυγή.

Τι κάνουμε τότε; Ακυρώνουμε εισιτήρια, αρνούμαστε ταξίδια ή επιλέγουμε εξαντλητικές διαδρομές με άλλα μέσα. Παρότι η αποφυγή προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση, μακροπρόθεσμα έχει βαρύ τίμημα, καθώς στερεί από τη ζωή δύο θεμελιώδεις πυλώνες:

• Τα «θέλω» μας (απόλαυση και ελευθερία): Τα ταξίδια αναψυχής, η γνωριμία με νέους τόπους και κουλτούρες, οι διακοπές με αγαπημένα πρόσωπα και οι εμπειρίες που διευρύνουν τον ορίζοντά μας μπαίνουν σε μόνιμη αναμονή. Ο κόσμος σταδιακά στενεύει.
• Τα «πρέπει» μας (ευθύνες και ανάγκες): Επαγγελματικές ευκαιρίες, συνέδρια, προαγωγές, αλλά και πιεστικές κοινωνικές υποχρεώσεις ή σοβαρά ζητήματα υγείας που απαιτούν μετακίνηση στο εξωτερικό μετατρέπονται σε πηγή τρόμου και ενοχής.

Κάθε φορά που αποφεύγουμε μια πτήση, επιβεβαιώνουμε υποσυνείδητα στον εγκέφαλό μας ότι «όντως γλιτώσαμε από βέβαιο θάνατο». Έτσι, ο φόβος δεν εξασθενεί· αντίθετα, θεριεύει.

4. Η διαχείριση του «φόβου για τον φόβο» (Fear of Fear)

Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν φοβούνται το αεροπλάνο καθαυτό, αλλά το πώς θα νιώσουν οι ίδιοι μέσα σε αυτό: φοβούνται ότι θα πάθουν κρίση πανικού, ότι θα χάσουν τον έλεγχο ή ότι δεν θα αντέξουν τη δυσφορία τους σε έναν περιορισμένο χώρο. Αυτό είναι το λεγόμενο άγχος προσμονής ή «φόβος για τον φόβο» (fear of fear).

Ο στόχος της θεραπείας δεν είναι να μετατραπούμε σε ανθρώπους που δεν φοβούνται ποτέ τίποτα, αλλά να μάθουμε να συνυπάρχουμε λειτουργικά με το συναίσθημα:

• Αποδοχή αντί για μάχη: Όσο παλεύουμε απεγνωσμένα να «σταματήσουμε» το άγχος, τόσο ανεβαίνει η αδρεναλίνη. Το να πούμε στον εαυτό μας «Νιώθω φόβο αυτή τη στιγμή, το σώμα μου αντιδρά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι βρίσκομαι σε αντικειμενικό κίνδυνο» αλλάζει ριζικά τη δυναμική.
• Διάκριση πιθανότητας και δυνατότητας: Το γεγονός ότι κάτι είναι θεωρητικά εφικτό στη φαντασία μας δεν σημαίνει ότι είναι και πιθανό στην πραγματικότητα. Τα σύγχρονα αεροπορικά ταξίδια αποτελούν στατιστικά μία από τις ασφαλέστερες μορφές μεταφοράς.
• Εξοικείωση με την αβεβαιότητα: Δεν χρειάζεται να κρατάμε εμείς το πηδάλιο για να είναι μια διαδρομή ασφαλής. Η παράδοση του ελέγχου σε εκπαιδευμένους επαγγελματίες, των οποίων η επαγγελματική ικανότητα και η φυσική κατάσταση αξιολογούνται τακτικά, καθώς και σε πολλαπλά εφεδρικά συστήματα, αποτελεί μια συνειδητή πράξη.

5. Πρακτικές στρατηγικές πριν και κατά την πτήση

• Ενημερώστε το πλήρωμα καμπίνας: Μπαίνοντας στο αεροσκάφος, μπορείτε να πείτε απλά και ειλικρινά σε μια συνοδό: «Έχω άγχος με την πτήση». Το πλήρωμα είναι άρτια εκπαιδευμένο στην υποστήριξη επιβατών με στρες και θα βρίσκεται διακριτικά δίπλα σας.
• Ρύθμιση της αναπνοής: Επιμηκύνοντας την εκπνοή, στέλνετε σήμα στο παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα να επιβραδύνει τον καρδιακό ρυθμό.
• Τεχνική γείωσης 5-4-3-2-1: Όταν οι σκέψεις αρχίζουν να καλπάζουν, στρέψτε την προσοχή στο περιβάλλον: παρατηρήστε 5 πράγματα που βλέπετε, 4 υφές που αγγίζετε, 3 ήχους που ακούτε, 2 μυρωδιές και 1 γεύση.
• Απομυθοποίηση των αναταράξεων: Οι αναταράξεις μοιάζουν με τις λακκούβες σε έναν χωματόδρομο. Ο αέρας έχει πυκνότητα και στηρίζει το αεροπλάνο. Το αεροσκάφος δεν πέφτει στο κενό· προσαρμόζεται ελαστικά στις ροές του αέρα.

Το να πετάξει κανείς με ηρεμία δεν απαιτεί να «εξαφανίσει» μαγικά κάθε συναίσθημα. Απαιτεί να αποκτήσει τα εσωτερικά εργαλεία ώστε το συναίσθημα να μην ορίζει πλέον τις επιλογές, τις απολαύσεις και την ελευθερία του.